NGƯỜI BẠN ĐỒNG-MINH FERGUSON

 

 

        Trong suốt thời-gian từ Hiệp-Định Geneva 1954 đến Hiệp-Định Paris 1973, đă có khoảng vài chục người Mỹ làm Cố-Vấn và Phối-Trí-Viên cho tôi: đa-số họ là viên-chức cơ-quan T́nh-Báo Trung-Ương Hoa-Kỳ (CIA).  Mỗi người đều có những đặc-điểm nào đó, phần lớn là tốt, đối với công-tác chung hoặc đối với quan-hệ hợp-tác giữa hai bên.  Có một số đă để lại trong tôi nhiều kỷ-niệm không quên.

        Tuy nhiên, người đă đẩy tôi vào một cuộc chiến-đấu gay-gắt, cùng một lúc với cả ba kẻ thù theo nguyên-tắc t́nh-báo -- đối-phương, công-chúng, và đồng-nghiệp -- lại là một trong các Người Bạn Đồng-Minh hậu-chiến của tôi, trong một năm rưỡi tôi được Trung-Ương đưa trở về vùng chiến-tuyến, cũng là giai-đoạn lịch-sử cuối-cùng của Việt-Nam Cộng-Ḥa.  Cuộc chiến-đấu ấy, éo-le thay, đă diễn ra ngay cả với những người bạn nhất-trí đồng-tâm, làm chung một việc, kể cả Người Bạn Đồng-Minh.

        Người đó là Ferguson.

        Tôi biết rằng đa-số viên-chức t́nh-báo Mỹ đều mang tên giả; nhưng, người nào đă có một vai tṛ, một chỗ đứng, th́ đều cần có một cái tên, để phân-biệt kẻ khác với ḿnh.  Dù sao, anh bạn này cũng đă ghi lại một dấu ấn sâu-đậm trong trí nhớ của tôi.

        Món quà đầu tiên mà anh tặng tôi là việc anh bí-mật điều-tra về liên-hệ gia-đ́nh của tôi.

        Nguyên Bộ Tư-Lệnh Đặc-Cảnh Trung-Ương có khám-phá ra được một Cụm T́nh-Báo Chiến-Lược của Cộng-Sản Bắc-Việt hoạt-động tại Miền Nam.  Cũng như Vũ Ngọc Nhạ của cố Tổng-Thống Ngô Đ́nh Diệm, Huỳnh Văn Trọng, là Phụ-Tá của Tổng-Thống Nguyễn Văn Thiệu, bị lột mặt nạ là cán-bộ nội-tuyến của đối-phương.  Trong việc lùng bắt đồng-bọn tại địa-phương, Trưởng Ngành Đặc-Cảnh hồi đó tại Vùng I là La Hưng Nguyên, v́ đă sơ-xuất để một số cán-bộ của địch lọt lưới nên bị xem là Việt-Cộng nằm vùng.  Nguyên tạm trú tại nhà của ông Lê Văn Tập, một phú-gia tên-tuổi của Thành Đà-Nẵng, bạn thân của thân-phụ Nguyên.  Ông Tập có mấy người con gái trẻ cùng ở tại đây.  Do đó, nhân-viên điều-tra cho rằng Nguyên là con-rể trong nhà này.  Nay tôi mới đến, v́ chưa có chỗ ở, nên cũng tạm trú tại đó, là nhà của nhạc-phụ tôi.  V́ thế, khi Người Bạn Đồng-Minh muốn t́m hiểu tôi, mà cách hay nhất là nhờ chính các thuộc-viên của tôi bí-mật điều-tra giùm, th́ kết-quả là tôi trở thành anh em cột chèo với Nguyên, người đang bị theo-dơi v́ bị nghi là cơ-sở nội-thành của đối-phương.

        Tôi phát-hiện được điều đó, nên đặt thẳng vấn-đề với Ferguson.  Trước hết, tôi cho anh xem hồ-sơ của Nguyên, với tờ khai-hôn, chứng-minh là vợ đương-nhân không có họ-hàng ǵ với gia-đ́nh vợ tôi.  Ferguson vừa mừng-rỡ cám ơn tôi, vừa cắm-cúi ghi chép những điểm cần; tôi đoán là anh đang lựa lời để biện-minh cho việc làm của ḿnh, mà suưt nữa là phạm phải lỗi-lầm. Cuối-cùng, không thể dối ḷng, anh thú-nhận:  “Tôi tưởng là anh lọt vào lưới tôi, nhưng chính là tôi lọt vào lưới anh!”  Đó là câu nói chống-chế xă-giao, nhưng nó bộc-lộ đức-tính ṣng-phẳng của người bạn đồng-minh.

        Tiếp theo, tôi cho Ferguson biết về một liên-hệ khác trong gia-đ́nh vợ tôi.  Điều lạ là Sở Tác-Vụ, tức bộ-phận ngoại-dịch, có giao-tiếp chặt-chẽ với Người Bạn Đồng-Minh, th́ không biết rằng ông Lê Văn Tập là thân-phụ của tiến-sĩ Lê Văn Hảo, Chủ-Tịch Mặt Trận Giải-Phóng Tỉnh Thừa-Thiên, mặc dù Sở Nghiên+Kế, tức bộ-phận nội-dịch, đă có đầy-đủ hồ-sơ tài-liệu về việc này.  Vợ tôi và Hảo là chị em khác mẹ cùng cha.  Hảo du-học Pháp từ nhỏ, tốt-nghiệp xong về dạy học tại Viện Đại-Học Huế, rồi nhân vụ cộng-sản tổng-công-kích Tết Mậu-Thân 1968 th́ bỏ vào rừng theo đối-phương.  Trước kia, vợ tôi ở với mẹ ruột tại Huế, c̣n Hảo th́ ở Châu Âu; sau ngày Hảo hồi-hương th́ Hảo chỉ ở Sài-G̣n và Huế, c̣n tôi th́ bị cầm chân trên Cao-Nguyên.  Tóm lại, v́ biết em hoạt-động cho cộng-sản nên vợ tôi không liên-lạc hỏi-han ǵ, c̣n tôi th́ chưa hề gặp mặt Hảo cho đền tận ngày hôm nay.

        Đó là tin-tức sốt dẻo, có giá-trị gấp bội phần so với vấn-đề La Hưng Nguyên.  Tất-nhiên Ferguson đă cho tái-kiểm-chứng, và đă có được sự thật một cách đơn-giản, nhanh-chóng, dễ-dàng.  Từ đó, anh cởi-mở và tận-tụy với tôi hơn bao giờ.  Nhưng cũng từ đó tôi phải khổ nhọc với công-vụ hơn bao giờ, v́ phải đương-đầu nhiều hơn với cả khách ngoài ngành cũng như bạn trong nghề, trong lúc c̣n phải đối-phó với quân thù cả đằng trước mặt lẫn đằng sau lưng.

                    *

         Tiếp theo mấy Tỉnh ở Cao-Nguyên, tất cả các Tỉnh ở Vùng I cũng mất luôn. Dân, chính, công, quân, từ các Tỉnh thất-thủ kéo về Thị-Xă Đà-Nẵng chật đường. Những kẻ có súng tha-hồ phá-phách, cướp của, hiếp dâm, giết người . Số-phận của Quân-Khu I chỉ c̣n trông cậy vào t́nh-h́nh an-ninh trật-tự tại hậu-cứ duy-nhất này .
Đối với tôi, vận-mệnh của bất-cứ yếu điểm nào cũng tùy-thuộc vào quyết định của Hoa-Kỳ . Liệu Hoa-Kỳ có cố-thủ, hay sẽ bỏ rơi Đà-Nẵng, và...?
                    *
        Như có linh-tính báo trước, tôi đă thực-hiện một chuyến đi quan-sát, chụp ảnh để làm kỷ-niệm, từ bên này sông Thạch-Hăn (Bến Hai) cho đến giáp ranh Sa-Huỳnh Bồng-Sơn, vừa kịp trước khi quân ta rút khỏi các nơi này .
        Tiếp đó, tôi cũng sợ, nếu mất Quân-Khu I th́ tôi không c̣n có dịp gặp lại Người Bạn Đồng-Minh (tên gọi cố-vấn của Ngành Đặc-Cảnh) rất thân này của tôi, cho nên vào ngày 27-3-1975, tôi quyết định gặp riêng, đề-cập với Người Bạn Đồng-Minh của ḿnh một số vấn đề thời-sự tế-nhị liên-quan đến chính-sách của Hoa-Kỳ đối với Việt-Nam.
        Như để tỏ ra anh chỉ chú-trọng đến việc chống Cộng mà thôi, Ferguson mở đầu bằng lời khen tôi đă có sáng-kiến và đă thành-công trong việc móc-nối tuyển dụng các thành-viên cao-cấp trong hai Phái Đoàn Ba-Lan và Hung-Gia-Lợi làm nội-tuyến cho ta . Đó là những công-tác gián điệp có tầm-vóc quốc-tế. Họ đă tiếp-tục cộng-tác với các chuyên-viên Hoa-Kỳ, và một số về nước trước đă bắt được liên-lạc và bắt đầu làm việc tại chỗ với các Trưởng Lưới t́nh-báo của Thế-Giới Tự Do .
        Furguson chỉ là một cá-nhân, mà cá-nhân nào th́ cũng có cả dở lẫn hay . Anh lại là người Mỹ, mà người Mỹ nào th́ cũng có tự do suy-nghĩ khác người . Anh không đại diện cho chính-quyền Mỹ, nhưng anh hẳn-nhiên có biết ít nhiều nhận định kín đáo trong nội-bộ người Mỹ về t́nh-thế nói chung và các nhân-vật lănh đạo nói riêng của nước Việt-Nam Cộng-Ḥa này . Tôi đi vào vấn đề:
        -- Anh với tôi đều làm chung một việc, gồm có hai phần – t́nh-báo và hành động – nhắm chung vào một mục-tiêu; ấy là cộng-sản, kẻ thù chung. Nhưng, thật ra, cả anh lẫn tôi đều có ít nhất là một mục-tiêu thứ hai, mà hai chúng ta giấu nhau; ấy là thành-phần thứ ba, đối-lập hoặc nằm ngoài thành-phần đương-quyền...
        Trong lúc Ferguson chưa kịp xác-nhận hay phủ-nhận, tôi nói thêm:
        -- Về phía Việt-Nam th́ anh biết rồi . Chính-quyền xem như những kẻ đối-lập cũng là kẻ thù . Ngành Đặc-Cảnh nhiều lúc đă bị sử dụng để phục-vụ riêng cho những kẻ cầm quyền. Do đó, ở phần hành động, Ngành Đặc-Cảnh phải đứng về phía đương-quyền. Các cơ-quan an-ninh t́nh-báo là công-cụ bảo-vệ chế độ; mà chế độ, theo họ, th́ không phải là chính-thể hay hiến-pháp, mà là tập đoàn tại-quyền. Nói chung là họ muốn măi măi độc-quyền lănh đạo quốc dân. Thế th́ mục đích đă khác đi rồi, nhất là khác với lập-trường của Hoa-Kỳ và các nước tự do . Phải thế không, anh?
        Bạn tôi gật đầu; tôi nói tiếp:
        -- C̣n người Mỹ th́ vừa giúp các nhà đương-quyền chống Cộng, vừa t́m các tiềm-năng nhân-sự mới, để nếu cần th́ thay thế, hầu mỗi ngày mỗi có những nhà lănh đạo tài đức hơn...
Ferguson vói một tay vỗ lên và bóp nhẹ trên vai tôi .
Hồi đó, không có người nào là không thấy được sự bấp-bênh của t́nh-h́nh. Đă chấm dứt chiến-tranh, đă có Ủy-Hội Quốc-Tế, nhưng cộng-sản lại đánh phá mạnh hơn; dân quê vẫn chết-chóc, đói-khổ; và Quân-Lực Quốc-Gia th́ thiếu đạn+bom. Sản-lượng ít-oi; viện-trợ Mỹ nuôi sống Nền Cộng-Ḥa th́ ngày nay đă giảm nhiều . Đời sống khó-khăn; công-chức và quân-nhân không sống đủ với đồng lương. Công-luận bị lèo-lái theo ư muốn của đối-lập nếu không là cộng-phỉ và cộng-nô . Giữa phản-chiến và phản-chính không có biên-cương. Tổng-Thống Nguyễn Văn Thiệu bị phần lớn báo-chí chỉ-trích, đa-số hội đoàn phản đối, và các phần-tử bất-măn tẩy chay . Người ta cũng quy-trách cho cả Hoa-Kỳ.
        Tôi kéo bàn tay của viên đại-tá CIA bạn tôi ra trước mắt, vuốt ngược những sợi lông dày và cứng trên mu:
        -- Báo-chí Việt Nam gọi người Mỹ là những “bàn tay lông-lá”.
        -- Tôi biết.
        Chính-khách Ngô Đ́nh Diệm là người đầu tiên mở trang sử chính-thức và công-khai quan-hệ với Hoa-Kỳ, nên tôi bắt đầu về ông Diệm trước. Tôi hỏi thẳng:
        -- Anh nghĩ thế nào về cố Tổng-Thống Ngô Đ́nh Diệm?
        -- Anh nói trước đi!
        Ferguson đẩy tôi đi trước. Cũng như nhiều người Mỹ khác, anh muốn tỏ ra là ḿnh không can-thiệp vào việc nội-bộ của nước người .       Tôi bèn ḍ ư:
        -- Hoa-Kỳ không muốn giết Diệm. Nhưng điều chắc-chắn là Hoa-Kỳ không muốn chế độ Diệm tồn-tại lâu hơn. Kỳ-thị tôn-giáo là một trong nhiều nguyên-nhân, tuy chỉ nội một cái nguyên-nhân ấy cũng đă đủ sức thuyết-phục để Quân-Lực phải ra tay ...
        -- C̣n những nguyên-nhân nào nữa ?
        -- Diệm đánh hỏng những giá-trị tinh-thần của Mỹ mà Hoa-Kỳ muốn Diệm là biểu-trưng...
        -- Những giá-trị nào được xét ở đây ?
        -- Căn-bản là các quyền tự do ghi trong Tu-Chính-Án số 1 của Hiến-Pháp Hoa-Kỳ – ngôn-luận, báo-chí, tín-ngưỡng, hội-họp ôn-ḥa, đạo đạt ư dân – mà Diệm khinh thường.  Diệm tự cho ḿnh cao hơn Hiến-Pháp ("đằng sau hiến-pháp, c̣n có tôi!").
        -- Ǵ nữa ?
        -- Diệm phá vỡ kế-hoạch của Mỹ thành-lập Liên-Bang Đông Dương và Liên-Pḥng Đông Bắc Á-Châu . Và Diệm hầu như suưt dâng nốt Miền Nam Việt-Nam cho cộng-sản: ông mưu-toan thỏa-hiệp với Bắc-Việt, lúc ấy là một khối chính-trị và quân-sự to lớn, thống-nhất và ngoan-cường bội phần hơn Miền Nam, có thừa thủ đoạn và khả-năng tiêu diệt thành-phần Quốc-Gia . Ông muốn trở lại với Pháp; ông muốn lạnh nhạt với Mỹ, trong lúc đối-ngoại th́ mọi việc đều nhờ Mỹ đỡ đầu, đối-nội th́ nền kinh-tế c̣n phôi-thai, cả guồng máy chính-quyền, trị-an và quốc-pḥng, v.v... đều sống nhờ vào viện-trợ của Hoa-Kỳ..
        -- Anh nghĩ thế nào về cái chết của Diệm?
        Ô hay, tôi định hỏi anh th́ anh đă hỏi ngược lại tôi . Chúng tôi nh́n nhau rồi cả hai cùng cười . Tôi nói:
        -- Diệm tự giết ḿnh!
        Ferguson trố mắt nh́n tôi xem tôi có nói đùa hay không. Tôi giải-thích thêm:
        -- Về mặt sự-việc: cố Tổng-Thống Ngô Đ́nh Diệm, dù muốn dù không, cũng đă trở thành một con hổ dữ. Hé một lời nói, lộ một cử-chỉ mà vây cánh ông cho là phạm-thượng th́ khó mà thoát bàn tay tàn độc của thủ-hạ ông. Huống ǵ, lật đổ ông, lùng rượt ông, bắt trói ông... Tôi kính trọng Diệm, tôi không tán đồng việc giết Diệm, tôi phản đối cách giết Diệm; nhưng tôi thông-cảm t́nh-cảnh của những kẻ đă cỡi lên đầu hổ rồi . Giết hổ hay hổ giết ḿnh. Có thể xem như “tự-vệ” mà thôi .
        -- C̣n mặt nào nữa ?
        -- Về mặt tinh-thần:
        Thứ nhất: Diệm chịu ảnh-hưởng Đạo Nho, muốn ḿnh “tiết trực, tâm hư”. Nhưng Đạo Nho lấy “trung-quân” làm trọng; mà Diệm th́ không chịu làm một bề-tôi lương đống, đă phản-bội Bảo Đại để lên làm Nguyên-Thủ Quốc-Gia, tức đă phạm tội bất-trung với vua . Thế là Nho-Giáo không dung.
        Thứ hai: Diệm lật đổ Bảo Đại v́ Bảo Đại bất-tài . Điều đó đúng; tức Diệm thực-thi chủ-nghĩa duy-ích, một thứ đạo đức mới . Nhưng học-thuyết vị-lợi ấy chủ-trương nhân danh đa-số, để làm điều có ích lợi chung. Trong lúc đó, áp dụng chủ-nghĩa thực dụng cho thiểu-số phe ḿnh mà thôi, chính Diệm cũng đă biết trước là sẽ lâm-nguy . Ông nói: “Tôi chết, hăy trả thù cho tôi!” Nếu chết tự-nhiên th́ tại sao lại phải trả thù ? Và Diệm cũng đă nêu lên tiền-lệ: ḿnh truất ngôi người này được, th́ kẻ khác cũng lại hất cẳng ḿnh được, chứ sao! Các tướng chỉ noi gương ông mà thôi! Đó là quy-luật sinh-tồn! Thế là đạo đức mới cũng quật lại ông.
        Thứ ba: Diệm là tín đồ Đạo Ky-Tô. Theo Đạo ấy th́, “Satan là Chúa của đời này” (2 Cor 4:4) Chính “Đức Jesus cũng gọi Quỷ Satan là vua, chúa (kẻ thống-trị, bá-chủ) của thế-gian này” (John 12:31) và Thánh-Kinh xác-nhận “Cả thế-gian đều phục dưới quyền ma-quỷ, đều nằm trong tay ma quỷ (cả thế-giới đều ở dưới quyền thống-trị của Quỷ-vương” (1 John 5:19). Với tư-cách chủ-nhân-ông của cả thế-giới loài người, “Satan đem Đức Jesus lên đỉnh núi cao, chỉ cho Ngài thấy các nước vinh-quang rực-rỡ khắp thế-giới, quyến-rũ Ngài rằng: Ngươi chỉ cần quỳ gối thờ lạy ta, là ta sẽ cho ngươi làm chủ tất cả thế-gian này!” (Matt 4:8,9). Đức Jesus từ-chối; Ngài cầu-nguyện Đức Chúa Trời: “Con đă rao truyền lời Cha cho các tín đồ, nên người đời thù ghét họ, v́ họ không thuộc về thế-gian, cũng như Con không thuộc về thế-gian” (John 17:14). Lời Đức Chúa Trời kể rằng: “Các vua thế-gian nổi dậy, các lănh-tụ bàn nghị cùng nhau, âm-mưu đối đầu với Jehovah Đức Chúa Trời và nghịch với Đức Jesus là Đấng chịu xức dầu của Ngài” (Ps 2:2). Do đó, Chúa dạy: “Chớ yêu thế-gian, cũng đừng yêu (quyền-hành, danh-vọng, lợi-lộc) bất-cứ những ǵ thuộc về thế-gian (1 John 2:15-17). Thánh-Kinh giảng thêm: “Kết bạn với kẻ thù của Đức Chúa Trời tức là thù nghịch với Đức Chúa Trời; kẻ thù đó là thế-gian” (Jas 4:4). Ngay chính trong giới tín đồ của ḿnh, khi “Đức Jesus thấy họ sắp tạo áp-lực đưa Ngài lên làm vua, Ngài liền bỏ đi lên núi ở một ḿnh” (John 6:15), không chịu làm vua ở thế-gian. Nói chung, ngày nào mà Đấng Cứu-Thế chưa tái-lâm (chưa tận-thế), th́ ngày đó “Cả thiên-hạ (toàn thể thế-giới loài người) c̣n bị Quỷ-vương hay Satan lừa dối, dỗ dành” (Rev 12:9), “làm mờ tối tâm trí (mù ḷng)” (2 Cor 4:4), c̣n “kết bạn với kẻ thù của Đức Chúa Trời” (Jas 4:4) tức là “các vua thế-gian” (Ps 2:2). Tóm lại, tín đồ Đạo Chúa là người không thuộc về thế-gian; mà Diệm làm Tổng-Thống tức là làm một vua ở thế-gian, dưới quyền của Quỷ Satan, và chống lại Đức Chúa Trời . Hơn nữa, Đạo Chúa cấm đoán mọi Đạo khác, theo các Điều Răn thứ 1 và thứ 2 của Đức Chúa Trời: “Các ngươi không được thờ thần nào khác, ngoài Ta; không được khắc h́nh tượng-trưng cho bất-cứ cái ǵ trên cơi đời này; không được thờ phụng chúng” (Ex 20:3-5). Thế mà Diệm c̣n tôn sùng giáo-lư Đức Khổng, dùng h́nh khóm trúc làm biểu-hiệu cho tinh-thần Nho Giáo của ḿnh, khắc vào ấn-tín của ḿnh và của cả Quốc-Gia . Thế là Thiên-Chúa-Giáo cũng không dung. “Quân thù trồng rặt loại nho lấy giống từ vườn Sô Đôm với đất từ đồng Gô Mo; trái đắng và chua, làm thành rượu độc nọc rắn”. Tất-nhiên Đức Chúa Trời phải “ganh tị” (Zec 1:14), v́ Chúa là Chúa “phân b́” (De 32:16; PS 78:58), “động ḷng ghen” (Zec 1:14), nên Chúa phải trừng-trị, phải trả thù: “Báo thù là việc của ta, Ta làm cho chúng ngă nhào, tai họa ào đến tức-thời” (Deut 32:32-35)...
        Ferguson ngẫm-nghĩ một lát rồi ḍ dẫm hỏi tôi:
        -- Chuyện đă qua rồi, phải không?
        -- Cái đó c̣n tùy . Nhưng có vài điều đáng nói: Thứ nhất, Diệm phản Bảo Đại th́ Diệm vẫn c̣n mắc nợ Bảo Đại, v́ Bảo Đại dùng Diệm mà Diệm không giúp ích ǵ cho Bảo Đại; nhưng các tướng lật Diệm th́ Diệm vẫn c̣n mang ơn các tướng, v́ Diệm dùng các tướng th́ các tướng đă liều thân xông pha trận-tiền, đánh dẹp các giáo-phái, b́nh định xứ sở, ổn định t́nh-h́nh cho chế độ Diệm vững an. Thứ hai, nếu Diệm có đức, có tài, th́ đó là thuộc-tính của một người, không nhất-thiết có nghĩa là mọi người khác đều tầm-thường mọi mặt, và bất-cứ đồ đệ nào c̣n sót lại của Diệm cũng xứng đáng lên làm lănh-tụ quốc dân...
        Tưởng rằng chừng đó đă đủ, tôi hỏi qua chuyện mới:
        -- Anh nghĩ thế nào về Tổng-Thống Nguyễn Văn Thiệu ?
        -- Cũng xin nhường anh!
        Thế là Ferguson lại đẩy tôi đi trước nữa . Tôi thấy cần phải rào đón phần ḿnh trước tiên:
        -- Chắc anh đă biết là tôi đối-lập với Thiệu . Nhưng tôi chỉ chống tính-cách quân-phiệt, tôi chỉ phản đối việc quân-cách-hóa Chính-Quyền, nhất là với Cảnh-Lực; tôi đ̣i hỏi thực-thi Kế-Hoạch Cảnh-Sát-Hóa, là một quốc-sách tối-thượng mà Hoa-Kỳ tặng cho để làm sách-lược hậu-chiến, nhưng Thiệu xếp bỏ không dùng. Trong việc chống Thiệu, tôi khác người ta .
        -- Người ta chống Thiệu thế nào ?
        Tôi thấy là Ferguson đang “moi tin” tôi, nhưng tôi cũng thử ḍ đường:
        -- Lực-Lượng Ḥa-Hợp Ḥa-Giải Dân-Tộc th́ có đông đảo quần-chúng, là giới Phật-tử chiếm trên chín mươi phần trăm dân-số, có sẵn ứng-viên lư-tưởng vào chức-vụ Tổng-Thống, là Dương Văn Minh. Nếu là ứng-viên dân-sự th́ khó ḷng được ḷng mọi tướng, nhưng Minh là đại-tướng. Minh ḥa-hoăn với cộng-sản, và Hà-Nội đă bắn tiếng chỉ nói chuyện với Minh. Đa số đă chán chiến-tranh, lại ngán cộng-sản, nên đặt hy-vọng vào Minh. Nhưng Lực-Lượng này không bạo động, và chỉ chờ đợi đến kỳ bầu-cử Tổng-Thống vào cuối năm nay mà thôi .
        -- Anh cứ nói đi!
        -- Đại-Việt Cách-Mạng Đảng là một chính đảng có nhiều đảng-viên nhất, lại được tổ-chức chặt-chẽ. Họ có nhiều đảng-viên giữ các chức-vụ trọng-yếu trong Chính-Quyền. Họ có thực-lực chính-trị. Lănh-tụ của Đảng là Hà Thúc Kư nặng kư hơn Thiệu trong cuộc chạy đua giành phiếu nay mai . Tuy thế, có nhiều đảng-viên có thể bầu Minh.
        -- Xin nói tiếp đi!
        -- Việt-Nam Quốc Dân Đảng là một chính đảng kỳ-cựu, có thời mạnh hơn Việt-Minh tức Cộng-Sản Việt-Nam. Sau này phân-hóa thành nhiều hệ-phái, phải đứng chung với Đảng Dân-Chủ của Thiệu trong một Liên-Minh. Hiện Vũ Hồng Khanh, một lănh-tụ chính-trị mà Hồ Chí Minh đă phải nài-nỉ mời đồng kư tên ngang hàng với ḿnh trong bản thỏa-hiệp thành-lập chính-phủ Quốc+Cộng liên-hiệp vào năm 1946, đang nỗ-lực thống-nhất lại . Mục đích của họ là phục-hồi uy-tín và địa-vị của Đảng cả ở trong nước lẫn ở nước ngoài . Họ không hoàn-toàn đồng-minh với Thiệu, và nhiều đảng-viên cũng có thể chọn Minh.
        -- C̣n các tổ-chức khác nữa ?
        -- Phong-Trào Quốc-Gia Cấp-Tiến dựa vào các nhà khoa-bảng và giới học-thức trẻ. Họ muốn cải-cách kinh-tế là huyết-mạch của quốc dân, v́ cho rằng nhà cầm quyền hầu như bất-chấp cán cân mậu dịch và vấn đề cung cầu ... Các đoàn-thể khác nói chung th́ chỉ đưa ra một vài ư-kiến mới, nhằm mục đích tŕnh diện một vài nhân-vật tranh đấu cấp địa-phương, nhắm ghế Quốc-Hội hoặc Hội Đồng Tỉnh, Thị. Một số phần-tử nặng tinh-thần dân-tộc th́ cho là Thiệu quá lệ-thuộc Hoa-Kỳ. C̣n trên b́nh diện cá-nhân th́ phần đông chống Thiệu theo kiểu trưng diện một món thời-trang, sợ không đối-lập th́ bị xem là lỗi-thời!
        Ferguson cùng cười theo tôi . Lát sau, anh dè dặt:
        -- Nay Huế đă mất, nhưng những người liên-hệ với Huế th́ vẫn c̣n. Anh thấy hệ-lụy của nó đối với t́nh-h́nh mới tại các Tỉnh trong Nam sẽ như thế nào ?
        Người Bạn của tôi nhắc đến những việc mà tôi cố ư hoặc bỏ qua hoặc dành nói sau . Tôi phải nói luôn:
        -- Đảng Nhân-Xă, tức Đảng Cần-Lao Nhân-Vị đổi mới, chỉ hoạt động bên trong các giới tín đồ Đạo Ky-Tô và cựu cơ-sở Đảng Cần-Lao . Bên ngoài, họ có Phong-Trào Chống Tham-Nhũng và Kiến-Tạo Ḥa-B́nh. Ḥa-B́nh th́ chưa thấy có kế-hoạch khả-thi . Tham-nhũng th́ là cụ-thể, nhưng chưa phải là yếu-tố quyết định hàng đầu . Theo họ, lật đổ Ngô Đ́nh Điệm mới là tội-phạm tối-trọng, bất-khả khoan dung. Họ đă bắt đầu bạo động. Mục đích của họ là thay thế Thiệu ngay, bằng một Tổng-Thống và Chính-Quyền rập khuôn Đệ-Nhất Cộng-Ḥa .
        -- Anh nghĩ thế nào ?
        Tôi đáp:
        -- Diệm nếu c̣n sống th́ ông cũng đă măn các nhiệm-kỳ hiến định từ lâu . Người của thời này không thể giải quyết việc của thời kia . Không dưng mà các cộng-tác-viên ban đầu đă rời bỏ, rồi trí-thức chống đối, rồi nhiều thành-viên nội-các từ-chức, rồi dân-chúng sôi-sục bất-b́nh, rồi chính người nhà cũng chia tay . Quân-đội bắt đầu đảo-chánh từ 1960, ném bom Dinh Tổng-Thống từ 1962. Việc ǵ phải đến là cứ đến. Háo-hức dẹp một tảng đá cản đường, không ai ngờ trước băi lầy tiếp theo . Nhưng hẳn không ai muốn cho t́nh-h́nh xấu đi . Lịch-sử đă sang trang. Vấn đề bây giờ không phải là khóc ḿnh, hận người, mà là làm sao để cải-thiện t́nh-h́nh. Có ai xứng đáng để lên thay Thiệu không, và, nếu thay Thiệu th́ thay cách nào ?
        -- Ư anh thế nào ?
        -- Trước hết, nói về người thay . Tôi thấy là không, hoặc chưa, có ai có đủ điều-kiện để lên thay Thiệu . Riêng đối với Mỹ, nếu có th́ tất Hoa-Kỳ đă bật đèn xanh cho lên rồi!
        Ferguson cố gắng giữ nguyên nét mặt vô-tư . Anh tiếp-tục hỏi tôi:
        -- C̣n về cách thay ?
        Tổng-Thống là người lănh đạo toàn dân. Xuất-xứ có thể là bất-cứ đâu, nhưng đối-tượng phục-vụ không phải chỉ là một chính- đảng, một giáo-hội, một xă-giới, hay một gia-đ́nh. Về Thiệu, tôi đă suy nghĩ về hai trường-hợp có thể xảy ra: ông tự giải-quyết, hoặc bị giải-quyết. Tôi nói ngắn gọn:
        -- Thiệu đang gặp nhiều khó-khăn: Hoa-Kỳ rút ra, cộng-sản tiến vào, đối-lập lấn lên. Lần đầu tiên người dân Việt-Nam được tự do xúc-phạm một nguyên-thủ quốc-gia mà không sợ bị bắt nhốt, trả thù, như dưới thời Diệm. Theo tôi, Thiệu không nên tham-quyền cố-vị. V́ chống ḿnh nên người ta chỉ nhắm vào việc thay ḿnh. Nếu ḿnh bắn tiếng từ-chức th́ tự-nhiên sẽ nổi lên tất cả các chuẩn-ứng-viên thay ḿnh; dân-chúng sẽ so-sánh lựa-chọn giữa họ với ḿnh; và người ta sẽ quay lại chống nhau, làm sáng tỏ ưu khuyết điểm của từng người; ḿnh dựa vào đó mà tu-chính và quyết định ở lại hay ra đi . Nếu Thiệu từ-chức, hoặc ông bị mất trí hay mệnh-vong, th́ cũng chỉ có Phó Tổng-Thống Trần Văn Hương lên thay, cho đến cuối năm 1975 mới hết nhiệm-kỳ. Với Hương, t́nh-h́nh sẽ như thế nào ? C̣n nếu muốn loại cả chế độ Thiệu tức-thời th́ chỉ có cách là đảo-chính quân-sự, việc mà chắc đă có kẻ chủ-trương nhưng không thuyết-phục được ai nên không xảy ra . Nhưng nếu xảy ra th́ Chính-Quyền cũng sẽ chỉ nằm trong tay các tướng Minh, Khiêm, Kỳ, v.v... hoặc người nào khác th́ cũng thế thôi . Có khuôn mặt nào nổi bật hơn đâu ? Kinh-nghiệm Cách-Mạng 1-11-1963: thay đổi toàn diện th́ t́nh-h́nh sẽ như thế nào ? Tóm lại, người ta mới nghĩ đến việc loại Thiệu, nhưng chưa nghĩ đến t́nh-h́nh hậu-Thiệu; hoặc cũng đă có nghĩ đến, nhưng không thực-tế, chỉ chủ-quan, cầu-may . Thực-tế là đă có Việt-Nam-Hóa, không c̣n báo-cô Hoa-Kỳ như trước được nữa, mà quốc dân th́ chưa đủ sức tự-túc tự-tồn. Giặc đă đến bên lưng, không c̣n th́ giờ để làm lại từ đầu ...
        Im lặng một lát, rồi Ferguson hỏi tôi mà tôi nghe như anh tự hỏi ḿnh:
        -- Không c̣n cách nào nữa ư ?
        Tôi nói chậm răi:
        -- Đáng lẽ đă có nhiều cách rồi !
        Bạn tôi nhướng mắt lên, đợi chờ.
        -- Đệ-Nhất cũng như Đệ-Nhị Cộng-Ḥa Việt-Nam chỉ thấy cái phần chiến-thuật chứ không thấy cái phần chiến-lược của các kế-hoạch mà Hoa-Kỳ đưa ra . Ngoài ra, họ chỉ chú-trọng cái phần ưu mà không quan-tâm đến cái phần khuyết, ở cuối mỗi kế-hoạch đều có nêu lên. Hơn nữa, c̣n có hai nhược điểm về phần Hoa-Kỳ. Cố-vấn Mỹ chỉ là cấp thừa-hành, đâu phải ai cũng hiểu được thâm-ư khi soạn-thảo kế-hoạch của cấp Trung-Ương; thế mà họ đă để cho Đồng-Minh Việt-Nam cứ xem cố-vấn Mỹ như thước ngọc khuôn vàng. Trong lúc đó, các cấp Trung-Ương và ngoại-giao sành-sỏi của Mỹ th́ cứ phép-tắc lễ-nghi; đáng lẽ phải nói huỵch-toạc ra như giữa các bên phối-tác với nhau, th́ họ lại chỉ bóng-gió xa-xôi, mặc cho người nghe hiểu lầm.
        -- Xin anh nói rơ hơn.
        -- Diệm đă phá hỏng kế-hoạch của Mỹ nên mới hỏng bét. Bây giờ Thiệu cũng bỏ lỡ kế-hoạch của Mỹ nên phải dở dang.
        -- Anh muốn nói về “Cảnh-Sát-Hóa” và trước đó là “Liên-Bang Đông Dương”, “Liên-Pḥng Đông-Bắc Á-Châu”?
        -- Vậy anh muốn tôi nói về vấn đề ǵ khác nào ?
        -- Nếu c̣n vấn đề ǵ khác, sao không nói ra ?
        Tôi ngưng một lát, rồi đánh bạo nói lên ư nghĩ của ḿnh:
        -- Quân-Lực Việt-Nam Cộng-Ḥa quả thật thiện-chiến, tinh-thần rất cao, nhưng dù có được Hoa-Kỳ tiếp-tục viện-trợ và yểm-trợ th́ cũng vẫn sẽ không bao giờ thắng được Cộng-Sản Việt-Nam!
        Ferguson không giấu nổi vẻ ngạc-nhiên. Tôi giảng giải thêm:
        -- Lính phải ngăn-chận kẻ thù đằng trước để che-chở dân đằng sau . Đằng nầy: ở cấp Xă th́ Nghĩa-Quân thu ḿnh trong một vài cḥi gác; ở cấp Quận th́ Địa-Phương-Quân thủ thế trong khuôn-viên trụ-sở Chi-Khu; c̣n Chủ-Lực-Quân th́ sau các cuộc hành-quân là rút về trại binh. Cộng-sản chiếm được phần lớn không-gian và thời-gian, nhất là ban đêm, cô-lập lính trong đồn và chế-ngự dân bên ngoài . Lính đă không bảo-vệ được dân th́ thôi, làm sao mong dân phải làm khiên mộc bên ngoài bảo-vệ cho lính trong đồn?
        Người bạn của tôi ngẫm-nghĩ một lát rồi hỏi lại tôi:
        -- Thế c̣n Cảnh-Lực th́ sao ?
        -- Cảnh-Lực, với tổ-chức và điều-hành hiện nay, không giúp được ǵ đúng với mong đợi của mọi người . Cảnh-Sát mới xuống đến Xă, các Xă “an-ninh” mà thôi, và chỉ là Cảnh-Sát Sắc-Phục, không làm điệp-báo, không lùng diệt, và cũng không chống-cự nổi nếu bị đối-phương tấn-công. Đặc-Cảnh th́ ở cấp Quận, và Ban Tác-Vụ chỉ có mấy người, làm sao nắm hết các Xă, các Thôn trong khắp khu-vực trách-nhiệm của ḿnh, nhất là khi không có đủ phương-tiện để tổ-chức các đường dây ...
        Ferguson hỏi vặn tôi:
        -- Nghe anh có vẻ bi-quan. Thế tại sao hôm trước anh lại nài ép tôi, và tôi đă nhiệt-thành giúp anh, bênh-vực Việt-Nam Cộng-Ḥa trước các Dân-Biểu và Thượng-Nghị-Sĩ Hoa-Kỳ khi họ đến tận chỗ quan-sát t́nh-h́nh tại Vùng I này ?
        -- Anh muốn tôi cứ để mặc cho chính-thể này suy sụp sao ?
        Chừng thấy câu chuyện hơi găng, Ferguson liền đổi đề-tài:
        -- Tôi thấy anh có nhiều hiểu biết và nhận định giá-trị hơn người. Ước chi anh là Tổng-Thống của nước này!
        Dù anh nói thật hay nói mỉa tôi, tôi cũng không cần. Tôi đă bốc đồng:
        -- Tôi đợi thăng cấp vào ngày mồng 1 tháng 6 này, xong tôi ứng-cử vào Quốc-Hội . Tôi vào một Khối hoặc một Ủy-Ban. Tôi ra một tờ báo . Tôi lập một hội đoàn. Và tôi ứng-cử Tổng-Thống Việt-Nam Cộng-Ḥa . Anh nghĩ sao ?
        Ferguson trả lời:
        -- Tại sao lại không?
        Tôi muốn nhân dịp ḍ xét thái độ của anh đối với ḿnh:
        -- Nhưng điều quan-trọng là anh có ủng-hộ tôi hay không?
        Người Bạn Đồng-Minh đưa ngay tay ra bắt tay tôi:
        -- Tại sao lại không?
        Chúng tôi ôm nhau mà cười . Sau đó, trở lại với chủ đích của ḿnh, tôi nói:
        -- Tôi đă đưa cho Watkins, viên-chức phụ-tá của anh, một chiếc máy truyền-tin cầm tay, với tần-số và mật-hiệu liên-lạc với tôi 24/24 giờ. Khi nào anh rời Đà-Nẵng th́ anh hoặc anh ấy gọi tôi .
        -- Watkins đă nói cho tôi biết rồi .
        Đề-cập đến sự việc ấy, bỗng-nhiên tôi thấy nghẹn-ngào . Tôi rán hỏi thêm một câu:
        -- Tóm lại, Hoa-Kỳ có bỏ Đà-Nẵng không? Và Hoa-Kỳ có bỏ Việt-Nam không?
        -- Anh đă biết câu trả lời của tôi rồi!
        Thật là một câu trả lời “khôn-ngoan”. Rốt cuộc, tôi vẫn chẳng biết Người Bạn Đồng-Minh Hoa-Kỳ Ferguson đă trả lời tôi như thế nào .
                    *
        Ngay đêm hôm ấy, Ṭa Tổng Lănh-Sự Hoa-Kỳ tại Vùng I bí-mật ra đi .  Sáng sau, 28-3-1975, từ trong trụ-sở của họ khói đen từ mấy thùng đốt hồ-sơ tài-liệu bốc lên ngút trời .  Tôi t́m và gọi cho đến hôm sau vẫn không vân ṃng Người Bạn Đồng-Minh.  Và ngày 29-3-1975 được xem là ngày thất-thủ của thủ-phủ Miền Trung.